Autor: Đorđe Stojković, master ekonomista
Pre svega da kažem da ja ne pripadam nijednoj nevladinoj organizaciji finansiranoj iz inostranstva, niti sam ikada pripadao, kao da nisam nikad bio stipendista neke strane vlade. Moji pro-zapadni stavovi su isključivo plod mog kritičkog rezonovanja i brige za opšte dobro i napredak Srbije.
Uvek kada se pominje bliskost srpskog i ruskog naroda, na osnovu istorije i kulture, ta teza ostane nedokazana, jer se etablirala kao aksiom. Putovanje kroz istoriju je važno, jer što kaže Džordž Santajana: „Oni koji ne mogu da se sete prošlosti su osuđeni da je ponavljaju“. Zato ću da uvaženom sagovorniku Miškoviću odgovorim iz dva dela: istorijski komparativno i ekonomski, kako bih utvrdio koji su to tačno koreni koji vežu Srbiju za Rusiju, a koji za Zapad.
Kada je dinastija Nemanjića trebalo da dobije svoga prvoga kralja Raške države, srednjevekovne Srbije, krunu nije poslao Vaseljenski patrijarh iz Konstantinopolja, već Rimski papa. Pravoslavno Istočno Rimsko Carstvo nije želelo da Srbija ponovo postane kraljevina (jer imali smo kraljeva i pre Nemanjića), dok je Zapadna Evropa želela i dala nam kraljevsku državnost. I tako je Stefan Prvovenčani okrunjen kraljevskim vencem pape Honorija III, 1217. godine na opštu radost i veselje naroda srpskog.
Vek kasnije, Jovan IV Kantakuzin, pretendent na presto Istočnog Rimskog Carstva zatražio je od Dušana Nemanjića, srpskog kralja da mu sa svojom vojskom pomogne u dolasku na presto. Dušan Nemanjić, poreklom Grk (Romej) po majci, takođe polaže pravo na presto Istočnog Rima, koristi priliku da uđe u Istočno Carstvo i osvoji veći deo za sebe, ne želeći da ratuje za Kantakuzina, koji nije imao veliku vojsku i podršku naroda. Kantakuzin drži Konstatinopolj i male teritorije oko njega, kao i Atinu i južnu Grčku. Pošto je kralj Dušan Nemanjić osvojio veći deo Peloponeza, kruniše se za cara Srba i Grka,1347. godine, dok vaseljenski patrijarh u Konstatinopolju, Kalist baca anatemu (kletvu i isključenje iz Istočne pravoslavne crkve, isto ono što je ekskomunikacija – excomunicado, u Rimo-katoličkoj crkvi) na srpskog cara, vlastelu i narod. Tog momenta je srpski narod anatemisan (isključen) iz pravoslavne crkve. Da zlo bude veće, kao što je svojevremeno umislio da će mu Dušanova vojska osvojiti presto Istočnog carstva, Jovan Kanatkuzin umišlja da će vojska Turaka Seldžuka uspeti da se izbori sa Dušanom Silnim i preotme veći deo Peloponeza od Srba i preda na upravljanje njemu kao grčkom caru Romeja. Turci Seldžuci su iskoristili savezništvo sa Kantakuzinom da uđu na Balkan nesmetano, kao saveznici, inače bi vrlo teško ušli i istrorija Balkana bi bila drugačija. Dušan Silni svestan da je Kantakuzin pustio džina iz boce, u vidu osvajačke muslimanske vojske Turaka Seldžuka, obraća se za pomoć Rimskom papi, radi prelaska celog carstva u Rimo-katoličku veru. Olakšavajući faktor mu je bio to što je već anatemisan od strane Vaseljenskog patrijarha. U tom magnovenju sa papom oko katoličenja Grka i Srba, neko je otrovao Dušana, ali istorija nije utvrdila koja sila je to uradila. Ovde je zanimljivo da kada god je srpska država bila na prekretnici, pomoć se tražila sa Zapada, jer je sa Istokom bila u ratu.
Preskačem sad na despota Stefana Lazarevića, koji je kao vazal Ugarskog kralja (Mađarska) dobio 1404. godine, Beograd koji postaje prestonica Srbije 1405. godine, zatim celu Mačvu, tvrđavu Golubac, a Srebrenicu u Bosni, 1411. godine. Dok je u Ugarskoj, despot Stefan dobio od Žigmunda sledeće posede: u Sremu: Kupinik, Zemun, Sremsku Mitrovicu, u Banatu: Novi Bečej i Bečkerek (Zrenjanin), zatim grad Debrecin i danas drugi najveći u Mađarskoj, kao i četiri rudarska grada i satmarska županija na upravljanje.
Despot Stefan Lazarević je tesno sarađivao sa Mletačkom Republikom (Venecija), Dubrovnikom i Istočnim Rimskim Carstvom. Istorija ga pamti kao poslednjeg prosvećenog vladara Srbije u srednjem veku. Njegova orijentacija ka Zapadu je Srbiju prvi put uvela sa prostora Jugo-istočne Evrope u Srednju Evropu, sa Beogradom i onime što danas nazivamo Vojvodina.
Iako su migracije Srba sa teritorija svoje kraljevine koja je pala pod osmanlijsku vlast, počele u XV veku, posle konačne okupacije vazalne Srbije i ukidanja njene državnosti i trajale do XIX veka, posle surovog sloma Srpske revolucije (kako je Leopold Ranke nazivao zbirno 1. i 2. srpski ustanak protiv Osmanlija), ipak su najveće migracije Srba bile: Prva velika seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem, 1690. godine i Druga velika seoba Srba pod patrijarhom Arsenijem IV Jovanovićem, 1740. godine. Miloš Crnjanski je maestralno opisao u „Seobama“ tragediju srpskog naroda, koji je kao plaćenička vojska čuvao granice Austrije i Ugarske. Danas potomci tih Srba žive u državi koja se zove Srbija, sem onih koji su proterani iz Republike Hrvatske u građanskom ratu, 1995. godine. Dakle, Srbi su stotinama godina u Austriji i Mađarskoj sačuvali svoje: pravoslavnu veru, srpski identitet, samoupravu, dobili konstitutivnost i na kraju državnost. A šta se desilo sa Srbima koji su migrirali u Rusiju?
Migracije Srba u Rusiju
Krajem XVI veka (1590) Srbi počinju sa seobama u Ukrajinu iz Panonske nizije. Pošto je Ukrajina bila deo Poljskog carstva, Srbi kao vrsni ratnici se ističu u borbama za oslobođenje Ukrajine od poljske dominacije. Vek kasnije, ruski car Petar Veliki znajući kakvi su Srbi ratnici poziva sve Srbe da se nasele na prostore današnje Ukrajine, kako bi formirao Husarski puk. Tako se 1750-ih u Ukrajinu naseljava oko 50.000 Srba iz Habzburške monarhije, pošto su tamo ukinute Potiska i Pomoriška krajina. Sem Srba iz austro-ugrskih vojnih krajina, na poziv ruskog cara Petra Velikog dolaze u Ukrajinu i Srbi sa Balkana. Istorija je zabeležila ovu migraciju Srba kao drugu najveću posle Velike seobe Srba (1. i 2. seobe zajedno). Petar Veliki formira za Srbe dve teritorijalne jedinice i to: Novo-Srbija, formirana 1752. godine, a ukinuta 12 godina kasnije i Slaveno-Srbija, formirana 1753. godine, a ukinuta 11 godina kasnije.
Kao što je Petar Veliki iz Nemačke i Francuske uvezao: kulturu, arhitekturu, mašine za početak industrije, evropske običaje, tako je za svoju vojsku uvezao najsposobnije vojnike koje je Evropa tada mogla da ponudi: Srbe! Njih je doveo obećanjima da će imati svoje dve oblasti u Ukrajini, ali ako pogledamo kartu: namerno ih je razdvojio, te se Novo-Srbija nalazi u centralnoj Ukrajini, dok se Slaveno-Srbija nalazi na krajnjem istoku Ukrajine, do današnjih zvaničnih granica sa Rusijom. Čak je i nevojničkom oku jasno da je želeo da ih razdvoji, kako bi ih kontrolisao, da ne bi mogli da se pobune, već da su okruženi ruskom vojskom sa svih strana i budu poslušni robovi. Petar Veliki je formirao taj svoj Husarski puk, sa Srbima obučenim u modernim vojnim veštinama u Austro-ugraskoj, koja je tada za Rusiju, zemlju seljaka, koji su se oslobodili od vekovnog robovanja mongolskoj Hordi, bila primer svetle civilizacije, isto kao što je Rimsko Carstvo bilo za divlja plemena Germanije i Britanije. Kada je dobio modernu vojsku, njihove porodice je asimiliovao u Ruse, masovnim naseljavanjem Rusa i Ukrajinaca u oblasti Novo-Srbije i Slaveno-Srbije, koji su sa sobom donosili obavezni ruski jezik, koji je zamenio srpski. Zatim je ukinuo te srpske oblasti kao da nisu ni postojale i već u sledećoj generaciji svi su Srbi postali Rusi.
Vek kasnije isto se desilo sa Karađorđevim ustanicima, koji su se naselili baš tu na razvalinama Slaveno-Srbije. Rusi su asimilovali Karađorđeve ustanike po oprobanom receptu Petra Velikog. Ni u novom veku se ruska ljubav nije pokazala kao želja za davanjem slobode Srbima, već kao želja za asimilacijom Srba i njihovim korišćenjem za topovsko meso Rusije. Prema popisu stanovništva iz 1862. godine, na teritorijama nekadašnje Novo-Srbije i Slaveno-Srbije je živelo ukupno 1.000 stanovnika koji su se sećali da su Srbi, da bi 1900. godine Srbi nestali iz popisa.
Tokom 1. srpskog ustanka je ruski car poslao Karađorđu oficire, koji će da komanduju srpskim ustanicima u borbama sa Turcima. Ta se komanda neslavno završila, jer se ruski carski oficiri nisu potrudili da nauče 10 srpskih reči, ali su očekivali od srpskih seljaka da razumeju perfektno ruski. Tako je jedan oficir komandovao na ruskom: „Na pravo“ što na ruskom znači „desno“, ali oni odoše pravo kako su čuli i izgiboše svi.
Jezička asimilacija srpskog u ruski
Ruski monasi su došli u Srbiju, u srpske manastire u pokušaju da asimiluju srpski jezik u ruski. Pošto su manastiri bili jedini čuvari pismenosti od propasti srpske srednjevekovne državnosti, 1459. godine padom poslednjeg utvrđenog srpskog grada Smedereva, u njima su bile sve knjige. Te su se knjige prepisivale stotinama godina i književni jezik nije evoluirao, samo je čuvan, za vreme kada se srpski narod oslobodi osmanlijske okupcije i ponovi uspostavi sopstvenu državu. Ruski monasi su doneli svoje knjige na rusko-slovenskom jeziku i tvrdili da su srpski monasi pravili tokom godina greške u prepisivanju i da bi te greške trebalo ispraviti, prepisivanjem „pravilnih“ reči iz ruskih knjiga. Naravno, za tih nekoliko stotina godina je ruski jezik evoluirao od zajedničkog slovenskog jezika u rusko-slovenski, koji je različit od srpsko-slovenskog. Srpski monasi su u svojoj naivnosti poverovali svojoj ruskoj braći i počeli da prepisuju iz ruskih knjiga i tako se desio veliki upliv ruskih reči u srpski jezik. To je bio plan asimilacije koji je smislio ruski car Petar Veliki: izmeniti srpski jezik, prvo u crkvenim knjigama, pa će sveštenici tako da predaju narodu, a onda u drugoj fazi kada dođe ruska uprava, oni će već nametnuti ruski jezik kao zvanični i ostalo bi vrlo manje jezika da se menja i Srbi bi se vrlo brzo porusili.
Taj zlikovački plan, zatiranja jezika srpskoga naroda su prepoznala dva srpska intelektualca, jedan bivši monah, a drugi isto obrazovan u manastiru: Dositej Obradović i Vuk Stefanović Karadžić. Pošto su bili upoznati sa stanjem crkvenih knjiga, jer su bili obrazovani u manastiru, insisitrali su na zabeležavanju „narodnog“ jezika, jer jezik je živ. U knjigama može da se izmeni kako hoće, ali kako narod priča, to živi. Vuk St. Karadžić je zapisao sve narodne pesme od guslara, na celom srpskom govornom području i uz pomoć jednog od najvećih pisaca Evrope, Johana Volfganga Getea, to je objavio u Evropi. Gete je pomogao Vuku da primeni Adelungov princip: „Jedno slovo – jedan glas“ u srpskoj azbuci (koju je većinom grafemski reformisao Sava Mrkalj) i time zvanično zacementira mogućnost da se preko srednjevekovne azbuke u srpski jezik uvuče ruski i asimiluje ga. Moram pomenuti i Đuru Daničića, autora prevoda Biblije i Vukovog saradnika na Rječniku srpskoga jezika, kao i Jerneja Kopitara.
Zahvaljujući Vuku i Dostiteju, nemački istoričar i utemeljivač naučne istoriografije – Leopold Ranke je napisao 1829. godine (i još dva dopunjena izdanja: Berlin, 1844. godine i Lajpcig, 1879. godine) knjigu o srpskoj revoluciji: „Istorija srpske revolucije sa dokumentima i prilozima“ i time Evropi predstavio borbu za slobodu malog, ali hrabrog i ponosnog srpskog naroda, protiv osmanskog okupatora. To je imalo velikog odjeka u Evropi i Srbiji je od evropskih sila pružena velika podrška, što je rezultiralo sultanovim Hatišerifom, 1830. godine, kojim je de facto priznata autonomna srpska kneževina, a kasnije i pred Berlinski kongres, 1878. godine i konačno obnovljena srpska kraljevina.
Koliko god da je spomenika u Srbiji ovim ljudima, malo ih je. Oni su nas spasili u XIX veku od nadolazeće ruske asimilacije, te smo po oslobođenju od Turaka uspeli da formiramo državu srpskog naroda.
Južna Srbija kao ruski poklon Bugarima u San Stefanu
Srbija je vodila sa Osmanskim carstvom i dva srpsko-turska rata 1876-1878. godine, dok je Rusko carstvo istovremeno vodilo rusko-turski rat, sa namerom uzimanja Bugarske pod okrilje Rusije, kako bi ušlo duboko u Evropu. U mestu San Stefano se sklapa mir između Rusije i Turske, koji je između ostalog obavezivao Tursku da: Srbija, Rumunija i Crna Gora dobiju formalnu nezavisnost od Osmanskog carstva. Međutim, teritorijalna proširenja Bugarske su išla i na uštrb Srbije, te je tako Bugarska trebalo da dobije: Niš, Pirot i Vranje, kao i Makedoniju oko Ohrida.
Stevan Sremac je zabeležio da je knez Milan Obrenović odveo ruskog konzula u Niš da obiđe Ćele-kulu u Nišu i tamo mu izgovorio sledeće: „Evo ekselencijo! Kada Rusi načine još jednu ovakvu Ćele-kulu od srpskih glava i ovu moju povrh njih metnu, tek tada će Bugari dobiti Niš“!
Rusi su revidirali svoj nacrt za Sanstefanski mir, te je Niš pripao Srbiji, ali su Vranje i Pirot ipak dali Bugarima, iako je sve te gradove oslobodila srpska vojska. Evropske sile, u prvom redu Austro-ugarska i Francuska, a za njima Velika Britanija, nisu bile oduševljenje izlaskom ruske klijentske države Velike Bugarske toliko duboko u Evropu, te su iste godine pozvale na revidiranje Sanstefanskog mira. I tako je sazvan Berlinski kongres, gde su evropske monarhije Srbiji dodelile pored Niša i Pirot i Vranje. Od toga momenta kralj Milan Obrenović stupa u bliske diplomatske odnose sa Austro-ugarskom, jer je shvatio da je Rusija spremna da žrtvuje Srbiju za svoje interese stvaranja Velike Bugarske.
Pošto je ovo putovanje kroz istoriju obimno, ovaj tekst ću pisati iz nastavaka.
